Notitie #496

Op zichzelf is Bas Heijnes insteek in Voor de democratie juist: de grafrede van Perikles, waar hij zijn betoog op baseert, is inderdaad ook vandaag nog relevant. Het belang van het individu wordt alleen gediend via het belang van het collectief. De analyse dat dit inzicht in het huidig tijdsgewricht uit oog is verloren is een open deur; het besef dat men precies weet waar men op stemt als men op fascisten als Trump en Wilders stemt dringt ook steeds meer door. Het praktisch effect van de publicatie is dan ook dat we (ik bedoel: de intellectuele elite waar Heijne zich op richt) wat beter begrijpt waarom de democratie het onderspit delft. Heijnes conclusie ('democratie is het waard om voor te vechten') betekent in de praktijk minder dan een druppel op een gloeiende plaat, omdat de lezers die hij met dit boek bereikt niet van dat punt hoeven te worden overtuigd. Maar het draagt er maar heel beperkt toe bij dat dit inzicht breder wordt gedragen en met name daar is behoefte aan. 

Notitie #495

Het had geen plaats in de recensie, maar de gerichtheid op het 'ik' viel me in Zeebeving van Roberta Petzoldt sterk op. Als de 'ik' zwangere koeien ziet, wordt dat betrokken op de eigen kinderloosheid. De rouwgedichten handelen niet over de overleden vader, maar over de ankerloosheid van het eigen bestaan. Dat is in zekere zin onvermijdelijk, en ik wil ook niets afdoen aan de waardering voor de bundel die ik in de recensie uitdruk, maar het gemak waarmee het 'ik' centraal wordt gesteld is wel opvallend. Is het een generatie-dingetje? Of is het iets wat alle dichters doen, en is het bij Petzoldt alleen versterkt aanwezig?

Notitie #494

Bij het bekijken van de heruitgave van Beatles Anthology valt op hoe de overgebleven bandleden hun eigen verhaal ontdoen van de magie: hun nuchtere verteltoon over vier jongens die tot hun eigen verbazing enorm populair werden is wel fijn - zeker nu de mythe (meer dan 50 jaar later) de overhand neemt. 

Maar met name de breuk tussen het laatste album uit hun tijd als optredende artiesten (Revolver) en hun eerste single als studioband ('Penny Lane/ Strawberry Fields Forever') is zo groot dat er wel een vleugje magie bij komt kijken. Die breuk behelst méér dan het besluit het gitaargeluid niet meer te laten leiden, zelfs meer dan het gegeven dat de band meer tijd had om de liedjes en het geluid ervan meer te ontwikkelen. Het is de benadering van popmuziek, die ook een benadering van de werkelijkheid is. Die verandering, die met 'nothing is real' ook expliciet werd gemaakt, was niets minder dan een revolutie.

Notitie #493

Er zit een agitatie in de gebeeldhouwde dieren van Theresia van der Pant (Beelden aan Zee). Ze lijken een verdedigende pose aan te nemen, alsof ze worden aangevallen, al is dat (zeker in het geval van de pinguïns) ook hun natuurlijke pose. De giraffe, bijvoorbeeld, heeft alleen zijn oren naar achteren. De beelden drukken een ongemak uit, misschien eenvoudigweg het ongemak van het bestaan in het algemeen.

Notitie #490-492

490) Daniël van Egmond betoogt in De mens en zijn engel dat er vier 'bewustzijnsdimensies' zijn, het mentale en rationele enerzijds, het mythische en magische anderzijds. Voor een volledige ervaring van de werkelijkheid moet je al die dimensies benutten (de ellende is, aldus Van Egmond, dat we in onze huidige cultuur het mythisch/magische bewustzijnsniveau verwaarlozen). In het mythisch/magische bewustzijn is er geen tijd; alleen 'nu'.

491) Interessant is ook Van Egmonds notie dat al vanaf de Egyptenaren alle scheppingsverhalen uitgaan van een ordening in de (oer)chaos, die een scheuring betekent: een geboorte, die met strijd en pijn gepaard gaat. Deze schepping, letterlijk de manier waarop de wereld tevoorschijn komt, vindt in het mythisch/magische bewustzijn plaats: dagelijks.

492) De farao's werden via een pijnlijk proces (ritueel) vergoddelijkt en moesten jaarlijks 'sterven' en 'opnieuw worden geboren'; zoals dat ook o.a. bij de westerse mystici gebeurde: ik [ben] niet langer meer het middelpunt van mijn microkosmos. Want God wordt in mij geboren,en dus zal God dit middelpunt gaan bezetten. (p.49)

Notitie #488-489

 488) Het pamflet Verzet! Pleidooi voor het communisme van Gustaaf Peek is feitelijk opgebouwd uit open deuren. Precies daarom is het merkwaardig dat we niet allang in een communistische, of in ieder geval socialistische maatschappij leven. Iedereen weet dat het resultaat van arbeid niet primair bij de werkenden terechtkomt; dat het kapitalistische systeem appelleert aan het eigenbelang: we verkopen onze tijd van leven in ruil voor een bestaan (in het beste geval met enige luxe, maar in ieder geval genoeg om van te eten); dat het kapitalisme geen moraal heeft en de mens en haar omgeving uitput; dat het zich wil onttrekken aan begrenzing, etc.: Buiteneconomische factoren als overheidsregulering en liefdadigheid moeten de ergste effecten van het systeem ondervangen, en onderschrijven daarmee het daderschap van het kapitaal.

We weten het, toch dragen we er actief aan bij, a) omdat dit nu eenmaal het systeem is volgens welke de maatschappij is ingedeeld, b) omdat we bang zijn erbuiten te vallen, c) omdat we getraind zijn om in het systeem te geloven (bijvoorbeeld omdat het de beste kans zou bieden op persoonlijke ontwikkeling en luxe en welvaart) en d) omdat er geen alternatief lijkt te zijn: als we het systeem omverwerpen, volgens welk systeem gaan we de maatschappij dan indelen?

489) Johan Sonnenschein betoogde (afgelopen weekend tijdens het RSP Poëziefestival) dat de nederlaag van de (communistische) revolutie, die Herman Gorter meerdere malen ervoer en beschreef, noodzakelijk was. J. zei in gesprek hierover dat dit is omdat het eigenbelang van de mens steeds zal prevaleren. Hij gelooft eerder in een 'permanente revolutie', die dichterbij de rechtvaardigere verdeling van voedsel, grondstoffen en welvaart zal komen, maar die dat nooit zal bereiken. Daar heeft hij gelijk in, denk ik: die revolutie moet dan niet zozeer voor iets ingezet worden, maar tegen iets, namelijk het huidige, kapitalistische systeem. Een dergelijke ontwikkeling zal alleen tot stand komen nadat het huidige systeem is ingestort (een ineenstorting waar we nu het begin van zien). Dat zal te laat zijn om de ernstigste gevolgen te voorkomen; we kunnen alleen proberen nu al die ontwikkeling tot stand te brengen.

Notitie #487

De moord op Renée Nicole Good markeert een huiveringwekkend moment in de geschiedenis. Alles wijst erop dat (in de westerse wereld) het democratische tijdperk ten einde is. De leugenachtige (nee: schofterige) reactie van de Amerikaanse regering past duidelijk in een vooraf vastgestelde strategie; de moord zelf trouwens ook. In een van de vele rake analyses van de filmpjes van de schietpartij wijst iemand erop dat de schutter, de ICE-agent die Good vermoordde, de telefoon waarmee hij de situatie filmde (zichtbaar in zijn eigen filmpje) in zijn andere hand (namelijk: zijn linker) vast ging houden nadat Becca Good (Renée's vrouw) vrouw hem kleineerde ("Go get yourself some lunch, big boy'). Zo had hij zijn rechterhand vrij voor het pistool. Vanzelfsprekend hield Becca Good er geen rekening mee dat haar opmerking de gewelddadige dood van haar vrouw in zou leiden: ze dacht het volste recht te hebben te zeggen wat ze zei. En dat had ze ook horen te hebben, maar de Verenigde Staten is geen democratie meer.

Tot nu toe zijn de Instagram-commentatoren die ik volg, en de late night presentatoren, vooral goed in het onder woorden brengen hoe de democratie ten onder gaat. In praktische zin helpt het niet. Het verzet groeit wel, maar men wil de regering-Trump op een vreedzame en democratische manier bestrijden. Ik hoop dat dat kan, maar ik vraag het me af.