Notitie #501

Jillette Johnson, een singer-songwriter die ik niet kende, was maandenlang op tournee met de New Pornographers. Omdat ze geen eigen piano tot haar beschikking had, heeft ze al die tijd geen liedjes kunnen schrijven. Eenmaal thuis popelde ze om weer aan het schrijven te gaan en ze stelde ze zichzelf ten doel om elke dag een liedje te schrijven en dat op Instagram te plaatsen (een 'Song a Day'-challenge). Ze begon dus met het publiceren van spontane beginnetjes en losse ideeën. Op de vierde dag publiceerde ze 'Into the Void', een liedje over de zinloosheid van het schrijven van liedjes: 'AI just made 10 songs just like this/ or more like a billion/ there's no need to be brilliant anymore'. 

Het leverde zoveel positieve reacties op dat ze het de volgende dag afmaakte. Vervolgens ging het viral en bereikte ze met dit spontane, ruwe, als grapje bedoelde liedje veel meer succes dan ze tot dan in haar carrière had bereikt. Ze nam een officiële versie op en bood het via BandCamp te koop aan. De ironie is dat ze deze erkenning krijgt voor een liedje waarin ze stelt dat AI er een biljoen van maakt: 'there's no need to be brilliant anymore'.

Het is niet zaligmakend, maar ik vind het mooi dat dit liedje (dat duidelijk uit menselijke creativiteit is ontstaan) kennelijk iets beter doet dan de AI-liedjes. Bovendien slaat 'Into the Void' kennelijk ook meer aan dan de meer afgeronde liedjes uit de rest van haar oeuvre. Mooi is dat het succes onbedoeld is. Terwijl ze dacht als grapje een wegwerp-liedje te maken, schreef Jillette Johnson een liedje dat in ieder geval haar publiek veel groter heeft gemaakt. Juist doordat ze het als grapje schreef: zonder pretenties. Spontaan.

Notitie #500

De ABBA-musical Mamma Mia is verrassend ontroerend, met name door het meesterlijke acteerwerk van Meryl Streep. In de duidelijk mindere sequel is alleen het einde mooi (niet door toevallig Meryl Streep, opduikt als de verschijning van de overleden moeder). Sinds een droom over mijn moeder is het liedje 'Mamma Mia' me dierbaar. Toen ik afgelopen maand op bij mijn vader in Thailand op bezoek was, begon op de tweede dag dat ik daar was, op het moment dat ik de recreatieruimte binnenstapte, het liedje dat ik direct met mijn moeder verbind te spelen ('Can't help falling in love' van Elvis Presley). Direct daarna kwam 'Mamma Mia' van ABBA, daarna werd de apparatuur uitgezet. Dat is het equivalent van de verschijning van de moeder aan het eind van Mamma Mia 2.

Notitie #499

De dichter en de duivel is een kamikaze-bundel, of ten minste is het de handgranaat die Lieke Marsman gooide op het moment dat ze zelf ten onder ging. Een met humor gegooide handgranaat, dat wel, maar daarmee niet minder dodelijk. Vooral wanneer ze aan het slot de interview-vraag die zij zelf, als terminaal zieke, steeds voorgeschoteld kreeg, omdraait, is de humor gitzwart:

Wilt u misschien een lezing// komen geven over hoe het is om in een ongeneeslijk zieke wereld te leven op onze middag over mensen die leven in een ongeneeslijk zieke wereld?

Het heeft iets sardonisch: ik ga dood, zegt ze, maar jullie ook. Niet uit leedvermaak of iets dergelijks, maar als een confronterend helder geformuleerde constatering. De bijtende humor die ik er ook in lees, is bedoeld om de woorden zo hard mogelijk binnen te laten komen. Het is verleidelijk om in ieder geval dat aspect als een soort hoop te zien, maar daarmee doe ik deze ijzingwekkende regels geen recht. Er is helemaal geen hoop. Als er al sprake is van hoop in deze bundel, is het de hoop van de terminaal zieke. 

Notitie #498

Een van de vele interessante noties die Bernke Klein Zandvoort in Oogsprong over het zien formuleert, is die over de blik als machtsmiddel. Ze haalt bell hooks aan. De starende blik van het kind wordt als brutaal ervaren, de wegkijkende blik als het kind een standje krijgt eveneens: 'Kijk me aan als ik tegen je praat'. Daarom werd tijdens de slavernij de tot slaaf gemaakte verboden zijn overheerser aan te kijken, iets wat het verlangen te zien aanwakkerde. 

Klein Zandvoort besluit de paragraaf met de memorabele oneliner 'Aankijken is bestaan'. In deze formulering klinkt volgens mij de betekenis 'zien is bestaan' mee. Maar meer nog: zichtbaar kijken; bestaan in andermans perceptie; bestaan is erkend worden.

Notitie #497

Hoe Nicolaas Matsier in Gesloten huis zijn ouders beschrijft, en hoe hij zich tot hen verhoudt, via hun spullen. En via die spullen heel trefzeker weet te beschrijven hoe het voelt om na hun dood het huis leeg te halen: daaruit spreekt verbinding, maar ook vervreemding. Ook als het spullen uit zijn eigen jeugd betreft, voelt de zoon zich een indringer in het leven van zijn ouders. Er spreekt een wederzijdse eenzaamheid uit.

Notitie #496

Op zichzelf is Bas Heijnes insteek in Voor de democratie juist: de grafrede van Perikles, waar hij zijn betoog op baseert, is inderdaad ook vandaag nog relevant. Het belang van het individu wordt alleen gediend via het belang van het collectief. De analyse dat dit inzicht in het huidig tijdsgewricht uit oog is verloren is een open deur; het besef dat men precies weet waar men op stemt als men op fascisten als Trump en Wilders stemt dringt ook steeds meer door. Het praktisch effect van de publicatie is dan ook dat we (ik bedoel: de intellectuele elite waar Heijne zich op richt) wat beter begrijpt waarom de democratie het onderspit delft. Heijnes conclusie ('democratie is het waard om voor te vechten') betekent in de praktijk minder dan een druppel op een gloeiende plaat, omdat de lezers die hij met dit boek bereikt niet van dat punt hoeven te worden overtuigd. Maar het draagt er (zij het slechts heel beperkt) toe bij dat dit inzicht breder wordt gedragen en met name daar is behoefte aan. 

Notitie #495

Het had geen plaats in de recensie, maar de gerichtheid op het 'ik' viel me in Zeebeving van Roberta Petzoldt sterk op. Als de 'ik' zwangere koeien ziet, wordt dat betrokken op de eigen kinderloosheid. De rouwgedichten handelen niet over de overleden vader, maar over de ankerloosheid van het eigen bestaan. Dat is in zekere zin onvermijdelijk, en ik wil ook niets afdoen aan de waardering voor de bundel die ik in de recensie uitdruk, maar het gemak waarmee het 'ik' centraal wordt gesteld is wel opvallend. Is het een generatie-dingetje? Of is het iets wat alle dichters doen, en is het bij Petzoldt alleen versterkt aanwezig?