456) Volgens de katholieke doctrine, lees ik in Harold Blooms Omens of the Millenium, hoefde God niet te scheppen, maar deed hij dat vanuit Zijn goedheid. Het bestaan is volgens die opvatting dus in de kern 'goed', of in ieder geval: beter dan het niet-bestaan. Dat klinkt hopeloos optimistisch, zeker als je bedenkt dat de katholieke doctrine is ontwikkeld en opkwam in een tijd waarin het bestaan in vrijwel alle opzichten veel zwaarder was. Dat optimisme is waarschijnlijk precies de kracht ervan.
457) John Lennon schijnt eens gezegd te hebben niet bang te zijn voor de dood, omdat hij er niet in geloofde: 'It's like getting from one car into another'. Ik vraag me af of hij er nu nog steeds zo over denkt. Ook als je van de ene auto in de andere auto stapt, wil je wel graag dat je geliefden meegaan. En de vraag blijft natuurlijk: waar rijdt die auto naartoe?
Het echte nieuws bij dit bericht is dat Paul McCartney niet (meer) lijkt te weten waarom The Beatles uit elkaar zijn gegaan. Dat John Lennon de band als eerste definitief verliet (George Harrison en Ringo Starr waren al eerder uit de band gestapt maar weer teruggekomen) is al bekend sinds Lennon door Rolling Stone werd geïnterviewd over zijn eerste soloplaat, in december 1970. Het was niet heel veel dommer geweest als alle nieuwsmedia deze week groot hadden uitgepakt met de melding dat The Beatles uit elkaar zijn.
Feitelijk is wat McCartney zegt niet onjuist. Het klopt dat Lennon degene was die de stekker eruit trok, dat McCartney liever door was gegaan, en dat The Beatles in creatief opzicht nog lang niet aan het einde van hun Latijn waren. Maar hij (of de journalist dit het bericht heeft opgesteld) geeft wel een verkeerde voorstelling van zaken. Lennon zei het het meest kernachtig: "I didn't leave The Beatles. The Beatles have left The Beatles." Dat McCartney impliciet weer voer geeft aan het (racistische en seksistische) kletsverhaal dat de band door Yoko Ono is gesplit, is bovendien kwalijk, want ze waren hoe dan ook uit elkaar gegaan (omdat ze creatief steeds verder verwijderd raakten en het zakelijke gedeelte een puinhoop was). Hij heeft destijds zelf beweerd dat hij degene was die de band verliet, als publiciteitsstunt bij zijn eerste solo-album McCartney.
Dit alles is allang bekend, maar misschien heeft McCartney het zelf allemaal niet heel scherp meer op zijn netvlies. De aanstaande documentaire Get Back, in het kader waarvan het interview werd afgenomen, herinnerde hem misschien aan de vriendschap en het creatieve plezier. En hij is zich er misschien van bewust dat het nieuws is als hij zoiets zegt, en dan is het gewoon p.r. In dat geval is het een voorbeeld van extreem luie journalistiek. En het ergerlijke is dat zelfs dat geen nieuws is.
Ik hou van John Lennon, het besproken nummer ('Woman is
the n*** of the world') is één van mijn favoriete liedjes uit zijn
solowerk en ik sta volledig achter de boodschap. S. heeft grote
problemen met het gebruik van het 'n-woord' en inmiddels begrijp ook ik,
o.a. door de documentaireserie America to me (van
Steve James) dat dit zéér gevoelig ligt. Recent zijn er (in de VS)
verschillende controverses geweest, waarbij steeds de stelling werd
verdedigd dat een blanke nooit het 'n-woord' in de mond mag nemen, ongeacht de context: dus ook niet als citaat of als het lezen van een titel.
Daar
valt vanuit mijn perspectief wel wat tegenin te brengen, maar hier
geldt (net als in de Zwarte Piet-discussie trouwens) dat mijn
perspectief niet relevant is: ik heb rekening te houden met deze
gevoeligheden: het ligt zeker niet voor niets gevoelig.
In
de periode van dit filmpje (1972) was Lennon radicaal en compromisloos
en dat bewonder ik. Pijnlijk is dat hij zich in het geheel niet bewust
lijkt van de gevoeligheid van het woord: hij geeft zich er geen enkele
rekenschap van. Hij bagatelliseert het door te zeggen dat alleen 'witte
mannen' een probleem hebben met het woord en dat zijn 'zwarte vrienden'
vinden dat hij alle recht heeft dat woord te gebruiken, 'because they
understand it'.
Dat eerste betwijfel ik zeer en dat
tweede is vreemd, omdat hij toen deel uitmaakte van een revolutionaire
beweging die juist ook de emancipatie van de zwarte gemeenschap
voorstond. Lennon wijst op de veranderde betekenis van het woord
(waarbij het de vraag is of die betekenisverandering heeft
plaatsgevonden) en geeft zich daarmee geen rekenschap van de
oorspronkelijke betekenis, die hoe dan ook meeklinkt. Hij blijft het
woord (provocatief?) herhalen (ik heb het geturfd: 10x in iets meer dan 2
minuten) en onderstreept daarmee dat hij vindt dat hij dat woord mag
gebruiken. Lennons lef en naïviteit, die hem zo bijzonder en mooi maakte
als hij was, hadden duidelijk ook een minder fraaie kant.
Volgens 'breatless345', die vijf delen van ieder rond de 2 uur 'Understanding Lennon/McCartney' op Youtube publiceerde, is het verhaal van het succesvolle songwritersduo ook het tragische verhaal van de onbeantwoorde liefde van Lennon voor McCartney.
Dat gegeven is wat minder ver gezocht dan het op het eerste gezicht lijkt. De docu is opgebouwd uit enkel bestaande beeld- en geluidsfragmenten (geen voice over). Daaruit blijkt dat de betrokkenen zelf zich ook wel in die zin over de relatie hebben uitgesproken. Lennon is altijd open geweest over het gegeven dat hij ook homoseksuele relaties aan zou kunnen gaan en Yoko Ono heeft in interviews verteld over haar uitvoerige gesprekken met hem daarover, waarin ze hem o.a. een 'closet fag' noemde. Tegen Harry Nilsson heeft hij eens (in een dronken bui) gezegd dat hij 'just like everyone else' is: dat hij voor het uiterlijk van Paul McCartney viel. Het bekende 'Jealous Guy' zou aan McCartney zijn gericht.
De docu heeft prachtige beeld- en geluidsfragmenten die ik nog niet kende en het werpt daardoor ook een mooi licht op de vriendschap. Maar ondanks de omvang is het een nogal eenzijdige docu, waarin Yoko Ono weer wordt afgeschilderd als een duistere, manipulatieve vrouw en waarin McCartney wordt neergezet als het echte genie van het duo. Ik denk niet dat het onjuist is te stellen dat de vriendschap tussen Lennon en McCartney zo intens was dat je zou kunnen spreken over een liefde - en dat bij Lennon de mogelijkheid van een lichamelijke liefde altijd aanwezig was. Toch is het beeld dat wordt neergezet te simplistisch.
Het kantelpunt in de vriendschap is volgens de docu de periode waarin The Beatles zich in India bij de Maharishi hadden gevoegd. McCartney verlaat het kamp op een gegeven moment, Lennon blijft nog zes weken. Nadat ook hij terugkeert, belandt hij in een diepe crisis, waarin hij ook verslaafd raakt aan heroïne, en die uiteindelijk leidt tot het einde van The Beatles. De episode wordt voorafgegaan door een interviewfragment waarin Lennon stelt dat hij buiten The Beatles niemand is. Zijn onzekerheid, ook ten opzichte van McCartney, is berucht. De suggestie is dat Lennon zich in die zes weken realiseerde dat de vriendschap nooit een liefde kon worden. Vanaf dat moment maakte hij zich, met hulp van Yoko Ono, los uit de groep.
Het probleem aan deze suggestie is dat het grotendeels voorbij gaat aan de existentiële crisis waar Lennon in terecht kwam nadat de Maharishi voor hem door het ijs was gezakt. Dat is een complex geheel, nog versterkt door de roem (alle bandleden hadden op dat moment grote moeite daarmee om te gaan) - waar de complexe vriendschap met McCartney allicht deel van uitmaakte, maar waarvan het te simpel zou zijn om te stellen dat zijn gevoelens voor McCartney de oorzaak van de crisis waren. Zelf heeft Lennon meerdere malen aangegeven al vanaf de periode van de Beatlemania op zoek was naar een manier om te ontsnappen - een opmerking die buiten de docu is gehouden.
En vooral: wat doet het ertoe? Voegt het iets toe aan bijvoorbeeld 'I'm so tired', misschien wel mijn favoriete nummer van The Beatles (geschreven in India en hier in een demoversie), als je je bedenkt dat McCartney de aangesprokene zou kunnen zijn? De kracht is juist dat de aangesprokene vaag blijft.
340) De verwantschap tussen kunst en seks bij David Wojnarowicz: 'making images and making love'. Seks als manier om zichzelf te overstijgen ('reaching beyond himself') en zich, in de woorden van Olivia Laing (in The Lonely City), via de geheime taboetaal van het lichaam uit te drukken. Een manier om contact te maken, wat, gezien het verschrikkelijke verhaal van zijn jeugd, een daad van een enorme innerlijke kracht moet zijn.
341) De bekende pop art-beelden van Andy Warhol zijn, ook weer in de interpretatie van Olivia Laing, een manier om de kunst te 'ontpersoonlijken': dus juist het persoonlijke contact onmogelijk maken.
342) Het krankzinnige werk van Henry Darger is op een heel bijzondere manier een uiting van eenzaamheid en ook, omdat het werk nooit tijdens zijn leven is gepubliceerd, van vrijheid. Daarbij denk ik ook aan zijn dagboekteksten, waarin soms letterlijk werd onderhandeld met God.
343) In de John Lennon-documentaire 'Above us only sky' zit een vreemd profetische scene over de afgekeurde platenhoes voor het album Imagine. Het idee was het portret van Lennon zodanig te bewerken dat zijn ogen opgaande zonnen zouden worden. Het effect werd 'vreemd' gevonden: niemand zei het voor de hand liggende, namelijk dat Lennons gezicht er daardoor dood uitzag. Zoals wel vaker in dit soort gevallen ligt de vooruitwijzing (Lennon stierf als gevolg van zijn visies) er eigenlijk te dik op.
205) In de eerste aflevering van Top 2000 a gogo van dit jaar mocht
Diederik Samsom een pleidooi houden voor ‘Welterusten meneer de president’ van
Boudewijn de Groot. Hij vertelde dat het liedje, toen hij jong was, een
activisme in hem losmaakte. Ik kon het gesprek moeilijk anders zien dan een
doorzichtige poging Samsoms activistische imago weer wat op te poetsen. Vroeger
was hij pacifist, vertelde hij, dat is ten tijde van Rwanda gaan schuiven. Hij
realiseerde zich dat er situaties zijn waarin je niet anders kunt dan
ingrijpen. Nu zit hij zelf op een positie waarin hij meebeslist over militair
ingrijpen in met name Irak en Syrië.
Bewust of onbewust maakte hij het protest tegen oorlog
naïef, terwijl juist de oorlog waar Boudewijn de Groot tegen protesteerde ondubbelzinnig
heeft aangetoond wie het gelijk aan zijn zijde had. Het is daarbij helemaal
niet uitgemaakt dat militair ingrijpen in de genoemde landen het gewenste effect
heeft: de ellende daar is juist een gevolg van militair ingrijpen. Het afsluitende
beeld waarin Samsom luidkeels meezong met ‘Welterusten meneer de president’ vond
ik daarom ronduit misselijk.
Overigens liet een documentaire over Boudewijn de Groot,
die een dag eerder op tv was, beelden zien, uit eind jaren ’60 denk ik, waarin
de zanger verklaarde niet meer te willen protesteren. Ik denk dat hij bedoelde
te zeggen dat hij ook over andere onderwerpen wilde zingen, maar zijn betoog
was (misschien door een vraag die aan het fragment vooraf ging) nogal defensief
en daardoor onsamenhangend: hij probeerde te argumenteren waarom het protest
niet meer relevant was. Dat lijkt me in alle gevallen groteske onzin.
Het bevestigt allemaal het (m.i. gevaarlijke) cliché dat
idealisme en protest iets is dat bij de jeugd hoort, dat niet serieus hoeft te
worden genomen.
206) Het valt niet meer zo op omdat we het liedje zo vaak
hebben gehoord, maar het slot van ‘All you need is love’ van de Beatles is een
erg mooie vondst. Door te doen alsof de plaat blijft hangen wordt de boodschap
er letterlijk ingeramd. Lennon had duidelijk inzicht in hoe marketing werkt, de
titel is een nogal geniale slogan en het meezingbare refrein is de ideale
reclame-tune. Aan het slot wordt bovendien het ‘product’(‘love’) vooraan in de
zin geplaatst: ‘love is all you need’. Later paste met name Lennon deze
technieken heel bewust toe in zijn activistische liedjes ('Give peace a chance', 'Woman is the nigger of the world', etc.).
207) Peter Sloterdijk verwijst in het gesprek met Thomas
Macho, dat is uitgegeven als God, geest,
geld naar een onderzoek dat zou uitwijzen dat de architectuur van moderne
bankgebouwen overeenkomsten vertoont met oude tempels. Ik ken het onderzoek
niet en weet niet welke bankgebouwen en welke tempels worden bedoeld, maar de
bankgebouwen die ik ken zijn gewone kantoorgebouwen.
De gedachte dat geld de plaats van religie in de
samenleving heeft genomen, is verleidelijk: “Het kapitalisme gaat schulden aan,
zegt Benjamin, in de uitdrukkelijke hoop dat we te eniger tijd een god bereid
zullen vinden om ons te redden.” Maar er is iets anders aan de hand, geven ook
Sloterdijk en Macho aan: “[…] het gaat hier toch overduidelijk niet om een
geïnstitutionaliseerde godsdienst”. Het gaat volgens beide filosofen eerder om
de hoop op een bepaalde verlossing, ook sport is bijvoorbeeld een
‘surrogaatreligie’.
In het geval van geld is die hoop op verlossing apocalyptisch:
“Achter deze religiositeit gaat de hoop op een universele bevrijding schuil, een
universele emancipatie, die juist uit de universele ineenstorting zou kunnen
voortspruiten.”
96) Laatst herlas ik voor een recensie over Liederen van een kapseizend paard van Els Moors mijn stuk over haar eerste bundel op de Recensent. Ik heb in die recensie kritiek op de beschrijving van een oude hippie, waarvan wordt gezegd: ‘hij lijkt op een man met pet en snor’. Toen vond ik het vooral raar: hoe lijkt een man zonder pet en snor op een man met pet en snor? Nu vind ik het een gewaagde, rake, nee sterker: een weergaloze vergelijking - omdat die vooral op het onbewuste niveau speelt. Je hebt in deze poëzie niet enerzijds de vergelijking en anderzijds het vergelekene. Die zijn één. De man zonder pet en snor is een man met pet en snor. Veel preciezer kun je het niet zeggen.
97) ‘How’ is zonder enige twijfel het zeurderigste zeurliedje van John Lennon. Het staat op de cd Imagine. Wonderlijk dat het meest jengelende, het welbeschouwd meest egocentrische liedje dat Lennon ooit heeft geschreven staat op de plaat waarop hij het meest naïef en ongegeneerd de wereldvrede predikt. Lennon schreef toen hij op het toppunt van zijn roem stond en de wereld van hem hield, toen hij bovendien John was van John & Yoko, het meest beroemde echtpaar van dat moment: ‘How can I give love when love is something I ain’t never had?’ Dat vermogen doelbewust een onuitstaanbare zeurpiet te zijn bewonder ik.
Dit mooie interview kende ik nog niet. Het laat duidelijk zien hoe de eerste, avantgardistische soloplaten van John Lennon en Yoko Ono, Two Virgins en Life with the Lions, werden ontvangen: lacherig. Ik vind hun lef (met name dat van Lennon, die immers een groter publiek te verliezen had) en, wanneer ze over ‘peace’ praten, hun bevlogenheid bewonderenswaardig.
Het verbaast me dat Lennon de interviewer niet voorhield dat hij op de verkeerde manier luisterde, dat hij geen Beatleliedje of rock & roll moest verwachten maar muziek van een heel andere orde. Hij is duidelijk geïrriteerd en een dergelijk antwoord was de simpelste verdediging geweest. Nam hij zijn publiek te serieus? Stond hij er niet bij stil dat men Beatlemuziek van hem verwachtte? Of verdomde hij het gewoonweg zijn muziek tegen dit soort onbegrip te verdedigen?
Writing songs is like writing books - you store little melodies/ words/ ideas etc in your mind and fish them out when you need them.
- John Lennon (1940-1980)
Uit: The John Lennon Letters (2012)
70) De mix tussen klassieke beelden en moderne thematiek heeft bij kunstenares Femmy Otten een bijzonder direct effect. Als het niet zo speels was, zou het agressief zijn.
71) De letterlijke weergave van nieuwsberichten, zoals Kenneth Goldsmith doet in Seven deaths and disasters laat de fictie van de nieuwsfeiten zien. Ik heb tot nu alleen nog het gedeelte over John Lennon gelezen, daarbij valt op hoe de diverse verslaggevers al op de fatale avond in bijna dezelfde bewoordingen vrijwel dezelfde bijzonderheden beschrijven (zo merkt bijna iedereen bijvoorbeeld op dat de titel van Lennons laatste single ‘Just Like Starting Over’ ironisch is). Dat betekent dus dat de verslaggevers elkaar napraten. En dat betekent weer dat de gebeurtenissen al direct mythe zijn geworden.
72) Op haar nieuwe cd Once I was an Eagle zingt Laura Marling veel over de duivel - voor zover ik nu kan beoordelen sluit deze duivel naadloos aan bij de traditie. De duivel is niet de verpersoonlijking van het kwaad, hij heeft vaak ook iets koddigs, heb ik het idee - zo zet C.S. Lewis hem ook in, in zijn The Screwtape Letters, en Goethe in zijn Faust -; de duivel blijft een instrument van God. Dat heeft iets geruststellends: het kwaad is niet ongebreideld. Het echte 'kwaad' weet niet dat het dat is. Ofwel het denkt dat het het 'goede' is, of het 'goede' is geheel afwezig.
Het tweede couplet van 'Strawberry Fields Forever' van de Beatles luidde oorspronkelijk:
'There's no one on my wavelength / I mean, it's either too high or too
low / That is you can't you know tune in but it's all right / I mean
it's not too bad.' Zelf noemde Lennon de tekst een 'psycho-analyse op muziek gezet', het nummer gaat over de eenzaamheid als gevolg van zijn gekte/genialiteit.
Volgens de Engelstalige Wikipedia herschreef Lennon deze regels 'to make them more obscure'; het werd: 'No one I think is in my tree / I mean, it must be high or low / That is you can't you know tune in but it's allright / I mean I think it's not too bad'. Deze tekst is veel minder helder in wat Lennon wilde zeggen. Toch is de nieuwe tekst duidelijk beter geslaagd. Ik denk omdat het droomachtiger is, omdat het (daardoor?) veel méér zegt dan de oorspronkelijke tekst.
26) Perspectief: de angsten en neuroses van het 'ik ' extreem doorgevoerd (vgl. Plastic Ono Band van John Lennon); het gebruik van personages die de eigen angsten/neuroses uitvergroten (vgl. Up van R.E.M.); het achterwege laten van perspectief en de angsten en neuroses tonen in de beschrijvingen (vgl. Van Goghs kraaien, maar ook een schilder als Tom Thomson).
Hoe te schrijven zonder perspectief heb ik nog niet ontdekt. Chr. J. van Geel kon dat volgens mij. Herlezen.
27) In de Filosofiekalender deze week een beschrijving van het 'schavotdiscours' (17de-19de eeuw). "Voor terechtstelling had de veroordeelde de mogelijkheid te getuigen van zijn misdaad en de juistheid van zijn veroordeling. Vlugschriften hiervan werden met stichtelijke bedoeling onder het volk verspreid. [...] Volksdichters gingen met de vlugschriften aan de haal en voedden zo het heroïsche aura [van de misdadiger]."
28) Gisteren een gesprek gehad over eenvoud in de poëzie en daarbij zonder veel succes de 'ingewikkeldheid' van poëzie verdedigd. Ik ben er in de grond mee eens dat een gedicht zo precies, zo direct en zo duidelijk mogelijk zou moeten zijn. Mijn punt is dat dit niet per definitie (misschien zelfs: per definitie niet) direct intellectueel begrijpbare gedichten oplevert - want hoe dichter je bij de ervaring, sensatie of gedachte komt die je wil weergeven, hoe duidelijker het wordt dat die niet eenduidig is. Zo precies mogelijk wordt zo vanzelf steeds minder duidelijk - maar daar wel steeds duidelijker in.
Tegelijk weten we dat de minst genuanceerde stellingname de meeste emoties oproept. Wie vindt dat poëzie in de eerste plaats gevoelens moet losmaken zal dus zo weinig precies mogelijk moeten schrijven.
