Notitie #475

De stilte tussen de twee dertigers (de Spanjaard Luis en de Nederlandse Chris) is oorverdovend. Dat maakt het dramatisch hoogtepunt vreemd. Ze maken samen een lange wandeltocht door de ruige, Schotse natuur en dat is voor hun allebei een eenzame, confronterende ervaring. Maar, ook al omdat we niets van het leven en verleden van de vrienden weten, is het lastig met ze mee te leven en blijft het ook onduidelijk waar die confrontatie precies uit bestaat. 

De vriendschap tussen Chris en Luis is een typische mannen-vriendschap: tegelijk heel oppervlakkig en diep. De twee vrienden blijven ook een beetje schematisch: de man met de carrière en de dromer. Toch is, juist door die onuitgesprokenheid, het onderlinge begrip heel mooi. Omdat, denk ik, de vriendschap zich juist in het zwijgen afspeelt.

Notitie #474

Wat maakt Van Goghs 'Landschap met korenschelven en opkomende maan' zo magisch (een magie, overigens, die niet wordt overgebracht door de plaatjes die ik online vind)?.Die opkomende maan, natuurlijk, omdat die letterlijk buitenaards is. Maar het is niet zozeer het 'buitenaardse', anders zou iedere afbeelding met de zon of maan dat effect hebben. 

Volgens de website van het Kröller-Muller is het schilderij geïnspireerd op het werk van Whitman en Carlyle, waarin de nacht wordt beschreven als de 'manfestatie van eeuwigheid'. De nacht, niet de maan: dat is een interessante gedachte. De nacht is eeuwig, de maan juist hetgeen dat die eeuwigheid breekt. De maan benadrukt de kwetsbaarheid van het landschap.

Notitie #473

Dat tijdens het Gaza-debat deze week nog steeds werd verwezen naar 7 oktober 2023 is een gotspe. De daden van Israël vallen allang niet meer onder 'zelfverdediging', niet alleen volgens 'links', maar volgens o.a. het Internationaal Gerechtshof en de CAVV. Dat wordt gewezen op de economische en strategische belangen die Nederland en Europa bij Israël is bizar. Er wordt genocide gepleegd, zonneklaar en voor iedereen te zien. Dat Kamerleden als Kati Piri om procedurele redenen kort werden gehouden is om gek van te worden. 

Het gevolg is dat er geen maatregelen worden genomen, anders dan de eerdere symbolische. Het argument dat Europese maatregelen meer impact hebben dan de Nederlandse is een smoesje: als Europese lidstaten afzonderlijk niet in beweging komen, komt Europa als geheel ook niet in beweging. Is de meerderheid van de Tweede Kamer dom? Moedwillig dom, denk ik. Uit lafheid. En het is het morele failliet van het neoliberalisme.

Notitie #472

Murat Isiks Boekenweekessay Mijn moeders strijd (2018) gaat niet over zijn vader, dat begrijp ik. En ik begrijp ook dat het non-fictie is, en dat het daarom misschien wat veel gevraagd is de man wat meer tot leven te wekken in de tekst. Niettemin stoort het een beetje dat de vaderfiguur niet verder wordt uitgediept. Isiks vader was een eenvoudige, Turkse man; een conservatief, een communist, die zijn communisme gebruikte als excuus om geen baan te zoeken en zijn gezin te onderhouden (hij heeft geen belangstelling voor zijn vrouw en kinderen).

Bovenstaande beschrijving alleen al roept enorm veel vragen op: hij wordt aanvankelijk  beschreven als een liefdevolle man, die zijn vrouw met respect behandelde, tot zijn moeder daar commentaar op had: een vrouw wordt er alleen maar verwaand van als ze met respect wordt behandeld. Vanaf dat moment wordt Isiks vader uitsluitend beschreven als een onuitstaanbare kerel die zijn vrouw slaat, die haar verbiedt bepaalde boeken te lezen, die weigert te werken en zijn geld vergokt. Daar zit een enorm drama achter, daar is Isik zich ongetwijfeld van bewust, maar hij heeft er (begrijpelijkerwijs) voor gekozen de focus op zijn moeder te houden (die als persoon wel bijzonder is, maar als personage minder rijk).

Mogelijk wordt zijn vader in de uitgebreide versie van het essay (dat twee jaar later werd gepubliceerd) beter beschreven, dat heb ik niet gelezen. Mogelijk ook bewaart Isik dat verhaal voor een ander boek. Maar Mijn moeders strijd was denk ik evenwichtiger geweest als het verhaal van zijn vader met meer nadruk bij zijn moeders emancipatiestrijd was betrokken: die twee zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden.

Notitie #471

Niet dat de zelfmoord van Leo Gazzara, in de subliem geschreven en prachtig vertaalde roman ‘De laatste zomer in de stad’ (1973) van Gianfranco Calligarich, uit de lucht komt vallen. Al vanaf de eerste bladzijde wordt daar expliciet naartoe gewerkt en de roman vertelt hoe alles en iedereen die Leo aan het leven bindt beetje bij beetje wegvalt. Dat het verteltechnisch raar is (de roman is vanuit het ik-perspectief, in de verleden tijd, geschreven: de hoofdpersoon vertelt dus over zijn eigen zelfmoord) vind ik juist wel mooi.

Leo verlaat Rome, de enige stad waar hij kan leven, omdat hij teleurgesteld is in de decadentie, de onoprechtheid van zijn vrienden; hij is niet bij machte de verliefdheid voor Arianne, die wederzijds is, om te zetten in een liefdesrelatie, hij vecht met wisselend succes tegen zijn alcoholverslaving, zijn beste vriend sterft: het wijst allemaal vooruit naar zijn einde en dat klopt, de roman kan niet anders eindigen dan het doet.

Dat het slot me niettemin teleurstelde (ondanks dat het stilistisch magistraal is), heeft volgens mij vooral te maken met de vitaliteit van Calligarich’ taal (in de vertaling van Eva van der Pluim); met de intelligente en gevoelige verteller, die zijn verhaal met een bijzonder scherp oog voor details vormgeeft. De roman is zo mooi dat je het hoofdpersonage een lang en gelukkig leven toewenst.

Notitie #470

Kopland ziet in zijn van Gogh-lezing 2005 (Over het hiernamaals) het hiernamaals als iets vergelijkbaars als het 'hiervoormaals': een wereld waar je zelf niet in bestaat, maar waar je je wel een voorstelling van kunt maken. Die voorstelling is het hiernamaals, als een herinnering aan iets wat je niet hebt meegemaakt, bestaat de gedachte aan het leven na de dood - maar alleen in de verbeelding, in het (onbegrijpelijke) nu. Kopland citeert instemmend Pessoa:

 Het is vreemder dan alles wat vreemd is/ Dat de dingen werkelijk  zijn wat ze lijken te zijn/ En dat er niets te begrijpen valt.

Notitie #469

A. raadde me Trojaanse gedachten van Alicja Gescinska warm aan. Maar de vorm irriteert me: elke regel begint met een hoofdletter, wat dus steeds een barrière is (de muziek hapert); komma’s op niet-functionele en zelfs a-grammaticale plekken doen de rest. Is dat de bedoeling? Ook inhoudelijk sluit de poëzie me buiten, door de nogal gezwollen beeldspraak: ‘het witte weefsel van je zorgen’, in een gedicht over ‘Een spin die van klein verdriet/ Een groot web wil weven’. De beelden blijven kortom net zo abstract als de gedachten die eraan worden verbonden.

Trojaanse gedachten, een geweldige titel: gedachten die volgens de flap handelen over ‘de fragiliteit van het eigen ik’. Als die werkelijk Trojaans zijn, zouden ze toch feestelijk moeten zijn, waarbij pas achteraf blijkt hoe fataal ze zijn. Maar de bundel drukt vanaf de eerste regel doem uit: ‘Ik ben het dichten verleerd/ Verweesd van de taal […]’. Misschien kom ik er nog in als ik blijf proberen, maar vooralsnog blijf ik aan de buitenkant staan.